Lãi suất thực là gì? Phân biệt với lãi suất danh nghĩa

Lãi suất thực là gì và vì sao chỉ số này lại quan trọng trong mọi quyết định tài chính? Khác với lãi suất danh nghĩa, lãi suất thực phản ánh chính xác sức mua thật sự của khoản tiền lãi sau khi đã điều chỉnh theo lạm phát. Bài viết dưới đây của DSC sẽ giúp bạn hiểu từ A đến Z về khái niệm lãi suất thực, cách tính và ý nghĩa của nó trong thị trường tài chính.

Lãi suất thực là gì?

Lãi suất thực là tỷ lệ lợi nhuận (hoặc chi phí vay) của một khoản đầu tư hay khoản vay sau khi đã điều chỉnh theo lạm phát. Nói cách khác, nó cho bạn biết sức mua thực tế của số tiền lãi bạn nhận được từ khoản tiết kiệm, đầu tư hoặc chi phí thực sự bạn phải trả cho một khoản vay, sau khi đã tính đến sự thay đổi của giá cả hàng hóa và dịch vụ theo thời gian.

Khác với lãi suất danh nghĩa (nominal interest rate) – con số mà ngân hàng hay tổ chức tài chính công bố – lãi suất thực phản ánh khả năng mua sắm thực tế của đồng tiền.

Công thức tính lãi suất thực

Để hiểu rõ lãi suất thực là gì và tại sao nó lại quan trọng trong các quyết định tài chính của bạn, việc nắm vững công thức tính là bước đầu tiên và cốt lõi.

Công thức phổ biến nhất để tính lãi suất thực chính là phương trình Fisher, được đơn giản hóa như sau:

• Lãi suất thực ≈ Lãi suất danh nghĩa - Tỷ lệ lạm phát

Trong đó:

• Lãi suất danh nghĩa (Nominal Interest Rate): Là tỷ lệ lãi suất mà bạn thấy được công bố công khai, ví dụ như lãi suất tiền gửi ngân hàng, lãi suất vay của các tổ chức tín dụng, hay lãi suất trên các hợp đồng. Đây là con số chưa tính đến ảnh hưởng của lạm phát.
• Tỷ lệ lạm phát (Inflation Rate): Là tốc độ tăng giá chung của hàng hóa và dịch vụ trong một khoảng thời gian nhất định, thường được biểu thị dưới dạng phần trăm. Lạm phát làm giảm sức mua của tiền tệ theo thời gian.

Ví dụ minh họa:

Giả sử bạn gửi tiết kiệm ngân hàng với lãi suất danh nghĩa là 6% mỗi năm. Cùng thời điểm đó, tỷ lệ lạm phát dự kiến là 4% mỗi năm. Áp dụng công thức: Lãi suất thực ≈ 6% - 4% = 2%

Điều này có nghĩa là, mặc dù bạn nhận được 6% lãi từ ngân hàng, nhưng thực tế sức mua của số tiền bạn có chỉ tăng thêm 2%. 4% còn lại đã bị "ăn mòn" bởi sự tăng giá của hàng hóa và dịch vụ. Việc hiểu lãi suất thực giúp bạn đánh giá khách quan hơn về hiệu quả của các khoản đầu tư, tiết kiệm, hay thậm chí là khi cân nhắc một khoản vay, đảm bảo rằng lợi nhuận bạn nhận được là thật và có ý nghĩa đối với tài chính cá nhân.

Phân biệt lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực

Một số yếu tố ảnh hưởng đến lãi suất thực

Tỷ lệ lạm phát

Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp và quan trọng nhất đến lãi suất thực. Mối quan hệ giữa lãi suất danh nghĩa, lãi suất thực và lạm phát được thể hiện qua công thức Fisher gần đúng: Lãi suất thực ≈ Lãi suất danh nghĩa – Tỷ lệ lạm phát.

Khi lạm phát tăng cao, nếu lãi suất danh nghĩa không tăng tương ứng, lãi suất thực sẽ giảm, thậm chí có thể âm. Điều này có nghĩa là, số tiền bạn nhận được sau một thời gian có thể mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn so với ban đầu. Ngược lại, lạm phát thấp hoặc giảm có thể giúp tăng lãi suất thực.

Chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương

Ngân hàng trung ương sử dụng các công cụ như lãi suất tái cấp vốn, lãi suất chiết khấu và nghiệp vụ thị trường mở để điều tiết cung tiền và lãi suất danh nghĩa trong nền kinh tế.

Khi ngân hàng trung ương thắt chặt chính sách tiền tệ (ví dụ: tăng lãi suất điều hành), lãi suất danh nghĩa trên thị trường có xu hướng tăng, từ đó có thể ảnh hưởng đến lãi suất thực. Ngược lại, chính sách nới lỏng tiền tệ có thể làm giảm lãi suất danh nghĩa, kéo theo sự thay đổi của lãi suất thực.

Cung và cầu vốn trên thị trường

Đây là yếu tố kinh tế vĩ mô cơ bản. Khi nhu cầu vay vốn để đầu tư, tiêu dùng tăng cao (do kinh tế phát triển, doanh nghiệp mở rộng sản xuất), trong khi nguồn cung vốn từ tiết kiệm giảm, lãi suất danh nghĩa có xu hướng tăng lên.

Điều này cũng tác động trực tiếp đến lãi suất thực, làm cho chi phí thực tế của việc vay mượn hoặc lợi nhuận thực tế từ việc cho vay thay đổi tùy thuộc vào biến động của lãi suất danh nghĩa và lạm phát.

Kỳ vọng lạm phát

Kỳ vọng lạm phát đóng vai trò không nhỏ trong việc hình thành lãi suất thực. Nếu các nhà đầu tư và người dân kỳ vọng lạm phát sẽ tăng trong tương lai, họ sẽ yêu cầu một mức lãi suất danh nghĩa cao hơn để bù đắp cho sự mất giá của tiền. Mức lãi suất danh nghĩa được thiết lập dựa trên kỳ vọng này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của lãi suất thực khi lạm phát thực tế xảy ra.

Các yếu tố kinh tế vĩ mô khác

Ngoài các yếu tố trên, tình hình kinh tế vĩ mô chung (như tăng trưởng GDP, tỷ lệ thất nghiệp), chính sách tài khóa của chính phủ (chi tiêu công, thuế, vay nợ chính phủ) và rủi ro thị trường (rủi ro tín dụng, rủi ro quốc gia) cũng góp phần định hình lãi suất danh nghĩa và từ đó ảnh hưởng đến mức lãi suất thực trong nền kinh tế.

Ví dụ, một nền kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ có thể thúc đẩy nhu cầu vay vốn, đẩy lãi suất danh nghĩa lên.

Ý nghĩa của lãi suất thực trong nền kinh tế

Lãi suất thực là một chỉ số kinh tế vô cùng quan trọng, không chỉ đơn thuần là con số trên giấy tờ mà nó còn phản ánh sức mua thực tế của tiền tệ, từ đó tác động sâu sắc đến mọi mặt của nền kinh tế, từ quyết định cá nhân đến chính sách vĩ mô.

Đối với người tiêu dùng và nhà đầu tư

Lãi suất thực là yếu tố then chốt định hình các quyết định tài chính cá nhân. Khi lãi suất thực dương và đủ hấp dẫn, người dân có xu hướng tiết kiệm nhiều hơn, vì khoản tiền gửi sẽ gia tăng sức mua theo thời gian. Ngược lại, lãi suất thực thấp hoặc âm sẽ khuyến khích chi tiêu và đầu tư vào các tài sản khác như chứng khoán, bất động sản để tránh việc giá trị tiền tệ bị xói mòn do lạm phát. Các bạn sinh viên muốn tích lũy vốn đầu tư tương lai cần đặc biệt chú ý đến chỉ số này khi cân nhắc gửi tiết kiệm.

Đối với doanh nghiệp

Các doanh nghiệp cũng chịu ảnh hưởng lớn từ lãi suất thực. Một mức lãi suất thực thấp giúp giảm chi phí vay vốn, khuyến khích các công ty mở rộng sản xuất, đầu tư vào dự án mới, thuê thêm nhân công, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, lãi suất thực cao làm tăng gánh nặng nợ vay, khiến doanh nghiệp chùn bước trong việc đầu tư, có thể dẫn đến suy giảm hoạt động kinh doanh và tăng trưởng chậm lại.

Đối với chính phủ và Ngân hàng Trung ương

Về phía chính phủ và Ngân hàng Trung ương, lãi suất thực là công cụ hữu hiệu trong điều hành chính sách tiền tệ. Ngân hàng Trung ương có thể điều chỉnh lãi suất danh nghĩa để tác động đến lãi suất thực, qua đó kiểm soát lạm phát, ổn định thị trường và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Ví dụ, trong bối cảnh lạm phát cao, việc tăng lãi suất thực sẽ giúp kiềm chế chi tiêu và đầu tư, giảm áp lực giá cả. Ngược lại, khi kinh tế trì trệ, giảm lãi suất thực có thể kích thích tổng cầu.

Lãi suất thực là thước đo cốt lõi phản ánh sức mua thực tế của tiền tệ và ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tiết kiệm, đầu tư và tiêu dùng. Việc phân biệt lãi suất thực và lãi suất danh nghĩa giúp bạn đánh giá đúng giá trị lợi nhuận hoặc chi phí vay vốn trong bối cảnh lạm phát biến động. Khi hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến lãi suất thực và vai trò của nó đối với nền kinh tế, bạn sẽ có nền tảng vững chắc để đưa ra quyết định tài chính chính xác hơn. Hy vọng bài viết đã giúp bạn nắm rõ bản chất của lãi suất thực và ứng dụng hiệu quả trong thực tế.

>> Tài liệu tham khảo:

• Ngân hàng nhà nước là gì? Các công cụ, nguyên lý điều hành NHNN