Lý thuyết trò chơi là gì? Ứng dụng trong đầu tư chứng khoán

Lý thuyết trò chơi là gì?

Lý thuyết trò chơi (Game Theory) là một khung lý thuyết toán học dùng để phân tích các tình huống chiến lược, nơi mà kết quả của một người không chỉ phụ thuộc vào quyết định của chính họ mà còn phụ thuộc vào hành động của những người khác. Nói cách khác, đây là bộ công cụ giúp mô hình hóa hành vi và dự đoán các quyết định tối ưu trong môi trường có tính cạnh tranh và tương tác cao.

Ban đầu, lý thuyết này được xây dựng dựa trên nền tảng toán học ứng dụng bởi các tên tuổi tiên phong như John von Neumann, John Nash và Oskar Morgenstern. Ngày nay, Lý thuyết trò chơi đã vượt ra khỏi khuôn khổ toán học để trở thành công cụ đắc lực trong Kinh tế học hành vi, Tài chính, Tâm lý học và Quản trị chiến lược.

Trong khuôn khổ của lý thuyết này, hành vi ra quyết định được chia thành 2 hình thái duy lý chính:

• Duy lý cá nhân (Individual Rationality): Người tham gia tập trung tối đa hóa lợi ích tuyệt đối cho bản thân mà không quan tâm đến lợi ích chung. Ví dụ điển hình nhất cho tư duy này là bài toán kinh điển "Thế lưỡng nan của người tù" (Prisoner’s Dilemma).
• Duy lý tập thể (Collective Rationality): Người chơi hướng đến việc đạt được mục tiêu cá nhân nhưng thông qua các giải pháp hợp tác để tất cả các bên cùng có lợi (Win-Win).

Lý thuyết trò chơi đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích mâu thuẫn và quản trị rủi ro. Bằng cách tính toán và lường trước các nước đi của đối thủ (hoặc thị trường), nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể hoạch định các chiến lược đối phó phù hợp hoặc thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác hiệu quả nhất.

>> Xem thêm: GDP là gì?

Các thành phần cốt lõi của Lý thuyết trò chơi

Một mô hình Lý thuyết trò chơi (Game Theory) tiêu chuẩn luôn được cấu thành từ 3 yếu tố nền tảng. Sự tương tác giữa các yếu tố này chính là cơ sở để phân tích hành vi và dự đoán kết quả:

• Người chơi (Players): Là các chủ thể tham gia ra quyết định trong mô hình. Trong kinh tế, người chơi có thể là các nhà đầu tư, doanh nghiệp hoặc các tổ chức tài chính đang cạnh tranh nhau.
• Chiến lược (Strategies): Là tập hợp các kế hoạch hành động cụ thể mà người chơi có thể lựa chọn. Chiến lược của một bên không bao giờ tồn tại độc lập, mà luôn được xây dựng và điều chỉnh dựa trên kỳ vọng hoặc phản ứng trước hành vi của đối thủ.
• Kết cục (Payoffs/Outcomes): Là kết quả cuối cùng (lợi nhuận hoặc thua lỗ) mà người chơi nhận được sau khi các chiến lược tương tác với nhau.

Điểm mấu chốt của lý thuyết này nằm ở tính tương tác: Hiệu quả từ quyết định của bạn không chỉ phụ thuộc vào năng lực của chính bạn, mà chịu tác động trực tiếp từ "nước đi" của các bên còn lại. Trong quá trình này, người chơi thường cân nhắc giữa 2 loại chiến lược chính:

• Chiến lược ưu thế (Dominant Strategy): Là phương án hành động mang lại lợi ích tốt nhất cho người chơi bất kể đối thủ có lựa chọn ra sao. Đây là kịch bản lý tưởng nhất, nơi bạn nắm quyền chủ động và không bị phụ thuộc vào biến số từ bên ngoài.
• Chiến lược tối ưu hóa rủi ro (Maximin Strategy): Thay vì tìm kiếm lợi nhuận tối đa, chiến lược này tập trung vào việc giảm thiểu rủi ro xuống mức thấp nhất. Đây là lựa chọn an toàn (Safety First), giúp người chơi bảo vệ vị thế trước những quyết định khó lường của đối thủ.

Xem thêm: Cạnh tranh hoàn hảo là gì?

Phân loại các mô hình Lý thuyết trò chơi trong Đầu tư

Trong tài chính, việc xác định mình đang tham gia vào loại hình "trò chơi" nào là yếu tố tiên quyết để xây dựng chiến lược quản trị vốn. Dựa trên số lượng người tham gia và cơ chế phân phối lợi nhuận, Lý thuyết trò chơi được chia thành 3 dạng phổ biến:

• Trò chơi có tổng bằng không (Zero-sum Game): Đây là mô hình cạnh tranh thuần túy. Lợi nhuận của người này chính là khoản lỗ của người kia. Trong chứng khoán, Thị trường Phái sinh là ví dụ điển hình nhất. Tiền không tự sinh ra thêm mà chỉ chuyển dịch từ túi người dự đoán sai sang túi người dự đoán đúng.
• Trò chơi có tổng khác không (Non-zero-sum Game): Đây là mô hình hợp tác hoặc cùng phát triển. Lợi ích của một bên không nhất thiết gây thiệt hại cho bên còn lại. Tương tự như thị trường Cổ phiếu cơ sở trong dài hạn: khi nền kinh tế tăng trưởng, doanh nghiệp làm ăn có lãi, giá trị vốn hóa thị trường mở rộng, giúp tất cả cổ đông đều có thể cùng thắng (Win-Win).
• Trò chơi nhiều người (N-person Game): Phản ánh thực tế phức tạp của thị trường chứng khoán, nơi có sự tham gia hỗn loạn của nhiều bên: Nhà đầu tư cá nhân, Quỹ đầu tư, Khối ngoại và Tự doanh... với các mục tiêu và nguồn lực khác nhau.

Ví dụ điển hình: Thế lưỡng nan của người tù (Prisoner’s Dilemma)

Ví dụ kinh điển nhất để giải thích Lý thuyết trò chơi là câu chuyện về hai nghi phạm A và B bị giam giữ riêng biệt. Cơ quan điều tra đưa ra 3 kịch bản xét xử:

• Nếu cả hai cùng im lặng (hợp tác), mỗi người chỉ chịu 10 năm tù.
• Nếu một người thú tội (phản bội) còn người kia im lặng, kẻ thú tội chỉ chịu 5 năm tù, trong khi người im lặng nhận án Chung thân.
• Nếu cả hai cùng thú tội, mỗi người chịu 15 năm tù.

Mấu chốt của vấn đề nằm ở sự thiếu tin tưởng. Vì A và B đều sợ đối phương phản bội mình (khiến mình bị tù chung thân), họ buộc phải chọn phương án an toàn nhất cho cá nhân là Thú tội. Hệ quả là cả hai đều nhận mức án 15 năm tù – một kết cục tồi tệ (trạng thái Cân bằng Nash). 

Nghịch lý ở đây là: Nếu họ đủ tin tưởng để cùng im lặng, họ sẽ đạt được kết quả tốt đẹp hơn (chỉ 10 năm tù). Việc tối đa hóa lợi ích cá nhân một cách ích kỷ thường dẫn đến thất bại chung; giải pháp "Win-Win" chỉ xuất hiện khi các bên chấp nhận hy sinh một phần quyền lợi và có lòng tin tuyệt đối để hợp tác.

Ứng dụng thực tiễn của Lý thuyết trò chơi trong Đầu tư Chứng khoán

Thị trường chứng khoán là một hệ thống phức tạp với sự tham gia của hàng triệu chủ thể, từ nhà đầu tư cá nhân đến các quỹ định chế tài chính. Tại đây, lợi nhuận không chỉ đến từ việc phân tích nội tại doanh nghiệp mà còn phụ thuộc vào khả năng thấu hiểu hành vi của các thành phần tham gia thị trường.

Dưới đây là 4 ứng dụng chiến lược của Lý thuyết trò chơi giúp nhà đầu tư tối ưu hóa quyết định giao dịch:

Lý thuyết Kỳ vọng của Keynes và Tâm lý thị trường

Nhà kinh tế học John Maynard Keynes đã chỉ ra rằng: Giá trị thị trường của một cổ phiếu đôi khi không phản ánh giá trị thực tế của doanh nghiệp, mà phản ánh sự đồng thuận kỳ vọng của số đông nhà đầu tư.

• Phân tích: Một cổ phiếu tăng giá không nhất thiết vì các chỉ số tài chính tốt ngay lập tức, mà vì phần lớn thị trường tin rằng nó sẽ tăng giá trong tương lai.
• Ứng dụng: Nhà đầu tư cần kết hợp phân tích cơ bản với việc đánh giá dòng tiền và tâm lý thị trường. Chiến lược tối ưu là nhận diện sớm các nhóm ngành đang thu hút sự chú ý của dòng vốn đại chúng để nắm bắt xu hướng, thay vì chỉ dựa hoàn toàn vào các định giá lý thuyết cứng nhắc.

Giải quyết "Thế lưỡng nan của người tù" trong quản trị rủi ro

Trong các đợt sụt giảm mạnh, thị trường thường vận hành theo cơ chế tiêu cực của Thế lưỡng nan của người tù, dẫn đến hiện tượng bán tháo diện rộng.

• Phân tích: Về mặt lý trí, nếu toàn bộ nhà đầu tư cùng nắm giữ cổ phiếu, thị trường sẽ ổn định. Tuy nhiên, do thiếu niềm tin và lo ngại người khác sẽ bán trước để cắt lỗ, hành động duy lý cá nhân của số đông là tranh nhau bán ra bằng mọi giá. Điều này khiến thị trường sụp đổ nhanh chóng, gây thiệt hại cho tất cả các bên.
• Ứng dụng: Hiểu rõ cơ chế này giúp nhà đầu tư giữ vững tâm lý. Khi thị trường rơi vào trạng thái hoảng loạn phi lý trí (quá bán), thay vì bị cuốn theo đám đông, nhà đầu tư bản lĩnh sẽ xem xét đây là cơ hội để tích lũy tài sản giá trị với mức chiết khấu hấp dẫn.

Xác định vị thế chiến lược: Trò chơi tổng bằng không và Trò chơi tổng dương

Việc phân loại thị trường giúp nhà đầu tư lựa chọn phương pháp tiếp cận phù hợp:

• Thị trường Phái sinh: Mang tính chất của trò chơi có tổng bằng không (Zero-sum game). Lợi nhuận của người này là khoản lỗ tương ứng của người khác. Đây là môi trường cạnh tranh khắc nghiệt, đòi hỏi kỷ luật cao và kỹ năng giao dịch nhạy bén.
• Thị trường Cổ phiếu cơ sở: Trong dài hạn mang tính chất của trò chơi có tổng khác không (Positive-sum game). Sự tăng trưởng của nền kinh tế và lợi nhuận doanh nghiệp tạo ra giá trị thặng dư, cho phép đa số cổ đông cùng hưởng lợi.
• Ứng dụng: Với nhà đầu tư mong muốn sự bền vững và tích sản, việc tập trung nguồn lực vào thị trường cơ sở sẽ giảm thiểu áp lực cạnh tranh trực tiếp và tận dụng được sức mạnh của lãi suất kép.

Phân tích hành vi của Dòng vốn tổ chức

Trên thị trường, các nhà đầu tư tổ chức và khối ngoại thường đóng vai trò là những người chơi sở hữu Chiến lược ưu thế nhờ nguồn lực tài chính lớn và khả năng tiếp cận thông tin sâu rộng.

• Phân tích: Xu hướng giá của thị trường thường được định hình bởi hành động của nhóm nhà đầu tư lớn này. Việc cố gắng đi ngược lại xu hướng dòng tiền lớn thường mang lại rủi ro cao.
• Ứng dụng: Nhà đầu tư cá nhân nên áp dụng chiến lược nương theo dòng chảy của dòng vốn lớn. Bằng cách theo dõi các tín hiệu giao dịch từ khối ngoại hoặc tự doanh, nhà đầu tư có thể xác định được thời điểm tham gia hoặc rút lui hợp lý, đảm bảo vị thế an toàn cho danh mục đầu tư

Kết luận

Lý thuyết trò chơi giúp nhà đầu tư dự báo hành vi của các nhà giao dịch khác và đưa ra quyết định đầu tư hiệu quả hơn trên thị trường cạnh tranh.

Nhà đầu tư sử dụng lý thuyết trò chơi để phân tích 3 tình huống cốt lõi: thời điểm mua bán cổ phiếu, điều chỉnh danh mục theo hành động đối thủ, và xác định điểm cân bằng giá. Mỗi quyết định dựa trên phân tích chiến lược thay vì cảm tính, tối đa hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro.

Mở tài khoản chứng khoán DSC để áp dụng lý thuyết trò chơi vào chiến lược đầu tư của bạn ngay hôm nay.